Radioteleskop VHF "LOFAR"

lofar1

 

LOFAR (ang. Low-Frequency Array for radio astronomy) jest to interferometr radiowy, składający się z sieci wielu teleskopów radiowych, których poszczególne anteny połączono razem, zwiększając w ten sposób czułość tak zbudowanego systemu antenowego. LOFAR posiada rozdzielczość równą jednej sekundzie kątowej. Teleskop, w chwili jego oficjalnego otwarcia w dniu 12 czerwca 2010 roku posiadał na terytorium Europy około 10000 indywidualnych anten, a do roku 2017 podłączono następne 15000. Teleskop pracuje w zakresach obejmujących częstotliwości od 10 do 80 MHz oraz od 110 do 240 MHz, tym samym pokrywając zakres VHF, w którym w Europie nie prowadzono obserwacji radioastronomicznych.

LOFAR jest wspólnym projektem holenderskiej organizacji astronomicznej ASTRON, uniwersytetów w Amsterdamie, Groningen, Lejdzie i Nijmegen, niemieckiego konsorcjum GLOW i polskiego konsorcjum POLFAR. Koszt projektu wyniósł około 100 milionów euro.

 

lofar2

Zdjęcie pojedyńczej anteny radioteleskopu LOFAR (Źródło: Wikipedia)

Każda stacja to dwa zestawy składające się ze 192 indywidualnych anten. Lokalizacja radioteleskopów została podzielona na 50 skupisk położonych w różnych miejscach Europy. Centralne skupisko anten położone jest we wschodnim Drenthe, w Holandii (okolice miejscowości Exloo, 38 stacji) oraz w holenderskich prowincjach Groningen i Friesland). Anteny interferometru znajdują się również na terytorium Niemiec (6 stacji), Szwecji (1 stacja), Francji (1 stacja), Wielkiej Brytanii (1 stacja) i Polski (3 stacje zlokalizowane w Bałdach, Borowcu i Łazach) Planowane są kolejne lokalizacje w Irlandii i Finlandii. Niski koszt anten umożliwia łączenie dużej ich liczby. Jest to największy radioteleskop na świecie, dostarczający obrazy Wszechświata wkrótce po Wielkim Wybuchu. Regularne obserwacje rozpoczęły się w grudniu 2012 roku.

Głównym czynnikiem, decydującym o wydajność całego systemu, jest centralny komputer w centrum komputerowym zlokalizowanym na Uniwersytecie w Groningen (Holandia). Do tego celu zastosowano w 2013 roku superkomputer IBM Blue Gene o wydajności 37 teraflopów (ang. FLoating point Operations Per Second), poszczególne stacje antenowe połączono z centrun za pomocą sieci światłowodowej WAN o przepustowości 10 Gb/s.

Cele naukowe LOFAR zostały zawarte w sześciu międzynarodowych projektach naukowych, które są prowadzone przez radioastronomów holenderskich, niemieckich, brytyjskich, francuskich i polskich. Głównym celem jest badanie Wszechświata około 1 miliard lat po Wielkim Wybuchu, w zakresie częstotliwości od 120 do 200 MHz. Ma zostać utworzony wielki katalog radio-źródeł w pięciu zakresach częstotliwości.

W celu budowy polskiej części LOFAR-u powołano konsorcjum pod nazwą POLFAR w skład którego wchodzą: Uniwersytet Jagielloński (koordynator), Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie, Centrum Badań Kosmicznych PAN, Uniwersytet Zielonogórski, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, Centrum Astronomiczne im. Mikołaja Kopernika PAN, Uniwersytet w Szczecinie, Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu, Poznańskie Centrum Superkomputerowo-Sieciowe w Poznaniu.Pierwszą z trzech polskich stacji systemu LOFAR uruchomiono 21 sierpnia 2015 roku w Bałdach koło Olsztyna.

 

Wykorzystano źródła publikowane w Wikipedii.



Zobacz film: